Rynek w Olkuszu to serce Srebrnego Miasta, które od ponad 700 lat tętni życiem. Prostokątny plac otoczony kamieniczkami z charakterystycznymi kamiennymi herbami mieszczan na elewacjach to miejsce, gdzie historia górnictwa srebra i ołowiu spotyka się z codziennym życiem małopolskiego miasta. Tu właśnie zaczyna się większość spacerów po Olkuszu i stąd wyrusza się na poszukiwanie 18 figur gwarków rozsianych po starówce.
Wytyczony w 1299 roku przy lokacji miasta rynek zachował swój średniowieczny układ. Wybiega z niego sześć ulic – Sławkowska, Floriańska, Augustiańska, Krakowska, Żuradzka i Basztowa – co nie jest przypadkiem. Ten schemat urbanistyczny nawiązywał do Krakowa, co podkreślało znaczenie Olkusza jako ważnego ośrodka górniczego i handlowego. Pierwotnie miał kształt kwadratu, ale w XIX wieku po cofnięciu zabudowy wschodnią część wydłużono.
- historyczne kamienice z herbami
- interaktywne podziemia Olkusza
- malownicze fontanny na rynku
- Muzeum Regionalne z ceramiką
- trasy spacerowe do figur gwarków
Odnowiony plac z historycznym charakterem
Gruntowna przebudowa w latach 2011-2013 przywróciła rynkowi reprezentacyjny wygląd. Z płyty zniknęły samochody – parking przeniesiono na obrzeża placu – a w ich miejsce pojawiły się dwie fontanny, drewniane ławki i zrekonstruowane przyziemie dawnego ratusza. Ta odtworzona część budowli, zburzonej jeszcze w XVIII wieku, pełni dziś podwójną funkcję: służy jako scena podczas miejskich wydarzeń i stanowi wejście do podziemnej trasy turystycznej.
Kamienice wokół rynku to nie są wysokie, okazałe budowle, ale niskie eleganckie budynki z XV-XIX wieku. Na ich ścianach można wypatrzyć gmerki – niewielkie kamienne herby należące kiedyś do olkuskich mieszczan. To znak rozpoznawczy miasta, podobnie jak trojaki – monety bite w Olkuszu, które dziś umieszczono w chodniku jako przewodnik po mieście.
Niektóre kamienice przy rynku mają potężne trzykondygnacyjne piwnice – świadectwo bogactwa dawnego Srebrnego Miasta. W takich podziemiach kupcy przechowywali towary, a dziś część z nich można zwiedzić jako atrakcje turystyczne.
Podziemny Olkusz – historia pod nogami
Największą atrakcją rynku jest zejście do Podziemnego Olkusza, nowoczesnej multimedialnej ekspozycji rozciągającej się pod płytą. Dwie trasy turystyczne prowadzą przez podziemia dawnego ratusza oraz piwnice Kwartału Królewskiego, gdzie niegdyś mieściły się władze górnicze miasta. Ekspozycja opowiada historię górnictwa srebra, ołowiu i cynku, pokazuje jak funkcjonowała mennica na przełomie XVI i XVII wieku, a także prezentuje przestrzenną makietę rozwoju olkuskich kopalń na przestrzeni wieków.
Same piwnice starostwa robią wrażenie swoją starą architekturą i klimatem. Multimedialne instalacje sprawiają, że zwiedzanie jest interesujące również dla dzieci, które znajdą tu elementy interaktywne. To nie jest sucha lekcja historii, ale dobrze przygotowana opowieść o mieście, które przez stulecia żyło z wydobycia kruszców.
Muzea i zabytki wokół rynku
Na samym rynku mieści się Muzeum Regionalne PTTK w kamienicy zwanej Batorówką. Znajdziemy tu kolekcję olkuskich garków – ceramiki, która była jednym z rzemiosł rozwijających się w mieście. Nieco dalej, kilkadziesiąt metrów od rynku, znajduje się Muzeum Pożarnictwa Ziemi Olkuskiej. W okolicy warto też zajrzeć do Muzeum Afrykanistycznego – jednego z największych tego typu obiektów w Polsce – oraz do Muzeum Twórczości Władysława Wołkowskiego z kolekcją minerałów i skamieniałości z Jury Krakowsko-Częstochowskiej.
Spacerując po okolicy rynku można natknąć się na zrekonstruowaną basztę – element dawnych średniowiecznych obwarowań Olkusza. Miasto otaczał niegdyś wysoki mur z czerwonego zlepieńca parczewskiego, a baszta stanowi przykład tego, jak wyglądały fortyfikacje broniące Srebrnego Miasta.
Srebrny Szlak Gwarków Olkuskich
Z rynku rozpoczyna się poszukiwanie 18 figur gwarków – górników, którzy oprowadzają turystów po najciekawszych miejscach starówki. Każda postać ma swoją historię związaną z górnictwem: Skarbnik to duch kopalni, Gwarek Mincer wybija srebrne monety, a Gwarek z Kopaczką symbolizuje ciężką pracę pod ziemią. Szlak powstał w 2019 roku i został wyróżniony jako Najciekawszy Szlak Turystyczny w konkursie Turystyczne Skarby Małopolski.
To świetny sposób na rodzinne zwiedzanie miasta. W Centrum Informacji Turystycznej na rynku można dostać quest – zadania, które prowadzą przez miasto i pozwalają odkrywać jego tajemnice. Za rozwiązanie czeka drobny upominek. Dzieci lubią taką formę zwiedzania, bo zmienia spacer w grę terenową.
W chodnik na rynku i okolicznych ulicach wmurowano trojaki – monety wybijane kiedyś w Olkuszu. Prowadzą one turystów przez miasto jak metalowe przewodniki.
Dla kogo jest Rynek w Olkuszu
Rynek to miejsce dla każdego. Rodziny z dziećmi docenią Szlak Gwarków i interaktywne zwiedzanie Podziemnego Olkusza. Miłośnicy historii i architektury znajdą tu średniowieczny układ urbanistyczny, gmerki na kamienicach i muzealne kolekcje. Osoby szukające spokojnego miejsca na kawę mogą usiąść na jednej z drewnianych ławek i obserwować życie małego miasta.
To też dobry punkt wyjścia do dalszej eksploracji regionu. Z Olkusza blisko do zamku Rabsztyn, Pustyni Błędowskiej czy Dolinek Krakowskich. Można tu spędzić kilka godzin albo cały dzień, łącząc zwiedzanie z wypadem w okolice.
Praktyczne informacje – bilety, godziny, dojazd
Sam rynek jest dostępny przez całą dobę i wstęp na plac jest bezpłatny. Można swobodnie spacerować, oglądać kamienice i fontanny bez żadnych ograniczeń. Inaczej wygląda sytuacja z atrakcjami znajdującymi się na rynku i w jego okolicy – muzea i Podziemny Olkusz mają swoje godziny otwarcia i wymagają zakupu biletów.
Bilety do muzeów i Podziemnego Olkusza wahają się od 15 do 30 zł, w zależności od atrakcji. Warto sprawdzić aktualne ceny i godziny otwarcia poszczególnych obiektów przed wizytą, bo mogą się różnić w zależności od sezonu. Centrum Informacji Turystycznej znajduje się bezpośrednio na rynku i tam można uzyskać wszystkie potrzebne informacje.
Dojazd do Olkusza jest prosty – miasto leży przy drodze nr 94 między Krakowem a Katowicami, zaledwie 40 km od obu miast. Można dojechać samochodem lub komunikacją miejską. Parking wokół rynku jest płatny, ale w okolicy znajdują się również miejsca bezpłatne – wystarczy przejść kilkaset metrów dalej. Bilety komunikacji miejskiej można kupić w aplikacji SkyCash.
Na zwiedzanie samego rynku wystarczy godzina, ale jeśli chce się wejść do Podziemnego Olkusza i odwiedzić muzea, warto zarezerwować 3-4 godziny. Dodając poszukiwanie wszystkich 18 gwarków, można spokojnie spędzić tu pół dnia. Rynek jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem 101/1/60 z 1960 roku, co potwierdza jego historyczną wartość.